Spurningar og svör

Jarðstrengir eru kostur sem skoðaður er hverju sinni. Val á slíkri lausn ræðst einkum af staðháttum á hverjum stað. Þegar um er að ræða 66 kV spennu er jarðstrengslögn skoðuð til jafns við loftlínur, á 132 kV spennu er þessi skoðuð á styttri leiðum og ef lína er nærri þéttri byggð, en á 220 kV spennu eða hærri eru línur nær undantekningarlaust ekki lagðar í jörðu. Fyrir því eru bæði tæknilegar og kostnaðarlegar ástæður. Á hærri flutningsspennum (220 kV) er kostnaður við jarðstrengi 5-7 faldur kostnaður við sambærilega loftlínu. Jarðstrengir framleiða launafl, og því meira sem spennan er hærri. Þetta launafl getur haft verulega neikvæð áhrif á rekstur flutningskerfisins vegna spennuvandamála sem það getur framkallað. Samsetningar á strengbútum verða vandasamari eftir því sem flutningsspennan er hærri og hætta á bilunum í samsetningum eykst.

Samningaviðræður eiga sér stað með hverjum landeigenda eða umboðsmanni hans. Í flestum tilvikum nást samningar um greiðslur fyrir afnot af landi, en í undantekningartilvikum hefur þurft að nýta heimild í raforkulögum um eignarnám, en slíkt gerist ekki nema Landsnet hafi óskað eftir heimild Iðnaðarráðherra og sýnt fram á að almannahagsmunir réttlæti slíka ákvörðun. Þegar eignarnámi er beitt metur úrskurðarnefnd eignarnámsbóta greiðslur vegna afnota af landi og hafa slíkar ákvarðanir bæði verið til hækkunar og lækkunar á þeim bótum sem Landsnet hefur boðið landeigendum á undanförnum árum.

Verðmat Almennu verkfræðistofunnar sem unnið var fyrir sveitarfélagið Voga byggir afar hæpnum forsendum verðmats skömmu fyrir hrunið 2008 og þar að auki á árlegum verðhækkunum lands sem orka mjög tvímælis. Samkvæmt þessu mati er t.d verðmat jarðar sem er í söluferli um þessar mundir um 1.000 mkr á sama tíma og uppsett verð jarðarinnar er 45 mkr. Síðarnefnda verðmatið er markaðsverð og mjög frábrugðið hinu uppblásna verðmati Almennu verkfræðistofnunnar.

Kostnaður vegna jarðstrengja á hærri spennum er hár og áhrifin á framtíðargjaldskrá almennings og iðnaðar svo mikil að Landsnet getur ekki tekið svo afdrifaríka ákvörðun. Ef allt flutningskerfið yrði endurbyggt með jarðstrengjum yrði umframkostnaðurinn á bilinu 400-500 milljarðar. Því þykir Landsneti eðlilegt að Alþingi taki slíka ákvörðun í ljósi þeirra samfélagslegu áhrifa sem hún myndi hafa. Við slíka ákvörðun þarf að taka tillit til þeirra tæknilegu vandkvæða sem fylgja umfangsmiklum jarðstrengjalögnum á hárri spennu. Erlendis hafa þjóðþing, ráðuneyti eða eftirlitsaðilar sem hafa það hlutverk að móta stefnumótun í strengjamálum undantekningarlaust úrskurðað að ekki skuli leggja strengi á hæstu spennum vegna kostnaðar, samfélagslegra afleiðinga og tæknilegra vandkvæða. Ísland yrði fyrsta land í heiminum til að taka slíka ákvörðun yrði það niðurstaða Alþingis.

Flutningskerfið er almennt byggt upp fyrir alla þá sem nota það. Kostnaði við uppbyggingu þess er skipt á milli almenna markaðarins og stórnotenda. Hlutur stórnotenda hefur farið vaxandi á síðustu árum bæði hvað varðar eignastofn og rekstrarkostnað almenningi til hagsbóta. Sá kostnaður sem hlýst af tengingu stórnotenda við meginflutningskerfið lendir að öllu leyti á stórnotendum, en dæmi um þetta eru jarðstrengirnir frá aðveitustöðinni á Fitjum í Reykjanesbæ að fyrirhugaðri verksmiðju í Helguvík. Sama aðferðarfræði gildir um tengingar við dreifikerfið sem þjónar eingöngu þörfum almennings. Stengurinn í gegnum sveitarfélagið Voga sem verið hefur í umræðunni undanfarið er hins vegar hluti meginflutningskerfisins og því þurfa bæði almenningur og stórnotendur að greiða hann eftir tilteknum hlutföllum.